امكان و جهات غيريت و غلبهء حكم وجوب و جهات وحدت نه صيرورت دو ذات ، ذات واحد . و خلع صورت ناقص و تلبس به صورت كامل نيز داخل در باب وحدت است نه اتحاد « و بينهما فرقان عظيم » . جميع حقايق وجودى از جمله انسان ، قبل از تجلى حق و ظهور فيض وجود و تنزل آن در مجالى امكانى ، در مقام احديت ذات به وجودى واحد موجودند . و حقيقت متكثر و مغلوب به احكام امكانى انسان در مقام عروج و وجود نازل از مقام احديت ، به مناسبت احكام حاصل از معراج تحليل در مقام ترقى و تكامل و معراج تركيب ، از جهات تعدد و تكاثر ، منسلخ مىشود و بعد از رفض جهات كثرت و تلبس به جهات وحدت - كه فعليات مادون را واجد و نواقص و نقايص را فاقد شده است - به وحدت اصلى عود مىنمايد . و معاد او همين حفظ جهات وحدت و رفض جهات كثرت است . و حقيقت انسانى به حكم امكان ذاتى و غلبه جهات كثرت به وساطت عقول و برازخ ، اخذ فيض مىنمايد . و به اعتبار غلبهء جهت وحدت و به مقتضاى حكم وجوبى ، بلا واسطه از حق اخذ فيض مىنمايد . و با حفظ كثرات ، به احديت وجوب متصف مىشود . و به اعتبار احاطهء وجودى با هر وجودى در آن مرتبه متحد است و در هر مرتبه‌اى به صورت مخصوص آن مرتبه متلبّس مىشود [ 1 ] . و قد صار قلبي قابلا كلّ صورة * فمرعى لغزلان و دير لرهبان و بيت لأوثان ، و كعبة طائف * و ألواح توراة و مصحف قرآن * * *